Senior wraca ze szpitala do domu. Jak przygotować się na wypis?

O wypisie rodzina dowiaduje się często dzień wcześniej, a bywa, że tego samego ranka. Na przygotowanie zostaje wtedy kilka, kilkanaście godzin, a do załatwienia jest sporo: rozmowa z lekarzem, dokumenty, leki, transport i przede wszystkim odpowiedź na pytanie, kto zajmie się seniorem po powrocie. Pierwsze dni w domu bywają dla osoby starszej trudniejsze niż sam pobyt na oddziale. Jest osłabiona, ma nowe zalecenia i często zmienione leki, a mieszkanie, w którym dotąd radziła sobie bez kłopotu, nagle okazuje się pełne przeszkód.
Zanim senior opuści oddział
Najwięcej informacji da się zdobyć jeszcze w szpitalu. Rozmowę z lekarzem prowadzącym i pielęgniarką najlepiej odbyć w obecności osoby, która będzie na co dzień pomagać w domu, bo to ona przejmie zalecenia i to ją lekarz rodzinny będzie potem dopytywał o szczegóły. W pośpiechu wypisu łatwo o czymś zapomnieć, dlatego pytania lepiej mieć spisane na kartce.
Pierwsza sprawa to leki. Chodzi nie tylko o to, co senior ma teraz przyjmować, w jakich dawkach i o jakich porach, ale też o leki, które brał przed przyjęciem do szpitala: które z nich odstawiono, które zmieniono, a które ma przyjmować dalej. Druga to sprawność. Czy może sam wstawać, chodzić i korzystać z toalety? Czy potrzebuje balkonika, kul albo wózka? Czy obowiązują go jakieś ograniczenia, na przykład w obciążaniu operowanej nogi, schylaniu się albo dźwiganiu? Jeśli wraca do domu z raną, opatrunkiem, cewnikiem lub stomią, personel może pokazać, jak się nimi zajmować. Lepiej nauczyć się tego na oddziale, pod okiem pielęgniarki, niż w domu z ulotki.
Trzeba też zapytać o dietę i płyny. U większości osób starszych problemem jest picie zbyt małej ilości wody, ale są choroby, na przykład niewydolność serca czy niektóre choroby nerek, przy których lekarz zaleca ograniczenie płynów. U osób po udarze albo z kłopotami z połykaniem znaczenie ma też konsystencja posiłków. Ostatnie pytania dotyczą terminów kontroli, badań i rehabilitacji oraz objawów, przy których trzeba pilnie szukać pomocy.
Przy wypisie senior otrzymuje kartę informacyjną z leczenia szpitalnego. To najważniejszy dokument na najbliższe tygodnie: zawiera rozpoznanie, opis leczenia i zalecenia, w tym listę leków. Zwykle trafia ona także na Internetowe Konto Pacjenta, gdzie znajdują się również e-recepty, e-skierowania i e-zlecenia na wyroby medyczne. Jeśli senior nie korzysta z IKP samodzielnie, może upoważnić członka rodziny, który zobaczy te dokumenty na swoim koncie. Przed wyjściem ze szpitala trzeba się upewnić, że wszystkie zapowiedziane recepty, skierowania do poradni lub na rehabilitację i zlecenia rzeczywiście zostały wystawione. Uzupełnienie ich po wypisie oznacza zwykle dodatkową wizytę.
Jeżeli senior mieszka sam albo już teraz widać, że rodzina nie zapewni mu wystarczającej opieki, można poprosić o rozmowę z pracownikiem socjalnym szpitala, o ile szpital go zatrudnia. Pomoże ustalić, do kogo zwrócić się w miejscu zamieszkania i jakie dokumenty przygotować. Na oddziale można też zapytać o transport do domu: w uzasadnionych medycznie przypadkach przysługuje transport sanitarny, a o jego potrzebie decyduje lekarz. Jeśli seniora odbiera rodzina, trzeba przywieźć mu ubranie odpowiednie do pogody i wygodne, stabilne obuwie, bo rzeczy, w których trafił do szpitala, nie zawsze się do tego nadają.
Kto będzie pomagał i w jakich porach dnia
Łatwo założyć, że skoro przed chorobą senior radził sobie sam, to po powrocie też sobie poradzi. Hospitalizacja, zwłaszcza dłuższa albo połączona z operacją, często zmienia ten obraz. Kilka dni w łóżku osłabia mięśnie i równowagę, nowe leki mogą powodować senność lub zawroty głowy, a u części osób starszych w szpitalu pojawia się przejściowe splątanie, które nie zawsze mija w dniu wypisu. Ktoś, kto miesiąc temu sam chodził na zakupy, może teraz potrzebować pomocy przy wejściu pod prysznic.
Dlatego jeszcze przed wypisem trzeba ułożyć realny plan na pierwsze tygodnie. Kto będzie rano, kiedy senior wstaje, myje się, ubiera i przyjmuje poranne leki? Kto przygotuje posiłki albo przyniesie gotowe? Kto pomoże w kąpieli? Kto zawiezie na kontrolę, wykupi leki z nowych recept i dopilnuje, żeby były przyjmowane zgodnie z zaleceniami? Najwięcej pomocy potrzeba zwykle rano, przy posiłkach i wieczorem, ale u osób słabiej sprawnych kłopotem bywa też noc, kiedy trzeba w ciemności dojść do toalety. Jeśli senior ma zostawać sam na część dnia, trzeba mieć pewność, że poradzi sobie przynajmniej z podstawami: dojdzie do łazienki, zje przygotowany posiłek, odbierze telefon.
Taki plan najlepiej rozpisać na konkretne osoby i godziny. Opieka spoczywająca na jednym członku rodziny, który do tego pracuje zawodowo, szybko prowadzi do przemęczenia, a zmęczony opiekun łatwiej popełnia błędy. Część zadań mogą przejąć sąsiedzi lub znajomi: zakupy, odbiór leków z apteki, codzienny telefon z pytaniem o samopoczucie. Jeżeli już na tym etapie widać, że rodzina nie pokryje wszystkich potrzebnych godzin, formalności związane z pomocą z zewnątrz trzeba zacząć od razu. Część z nich, na przykład przyznanie usług opiekuńczych przez gminę, wymaga czasu.
Mieszkanie po powrocie ze szpitala
Upadek w pierwszych tygodniach po hospitalizacji może zniweczyć efekty leczenia, dlatego mieszkanie trzeba obejrzeć oczami osoby słabszej i mniej pewnej na nogach. Najważniejsza jest droga z łóżka do łazienki. Nie powinno być na niej dywaników, kabli ani przedmiotów na podłodze, a w nocy przyda się światło, na przykład lampka z czujnikiem ruchu. Łóżko musi być stabilne i na takiej wysokości, żeby senior, siedząc na jego brzegu, opierał stopy płasko o podłogę. Jeśli potrzebuje pomocy przy wstawaniu albo większą część dnia spędza w łóżku, przyda się łóżko rehabilitacyjne, które można wypożyczyć na czas rekonwalescencji, podobnie jak balkonik czy wózek.
W łazience największym zagrożeniem są śliska podłoga i wysoki brzeg wanny. Uchwyty przy toalecie i prysznicu, mata antypoślizgowa, taboret lub krzesełko pod prysznic i nakładka podwyższająca sedes nie są drogie, a zmniejszają ryzyko, że senior straci równowagę. Telefon, okulary, napój i pilot powinny leżeć przy łóżku lub fotelu w zasięgu ręki, tak żeby nie trzeba było po nie wstawać.
Jeśli senior mieszka na piętrze w budynku bez windy, trzeba zawczasu ustalić, jak dostanie się do mieszkania i jak będzie wychodził na wizyty kontrolne. Przed powrotem trzeba też zrobić zakupy, czyli proste, lekkostrawne produkty i coś do picia, oraz wykupić leki z nowych recept, żeby pierwszego wieczoru nie szukać otwartej apteki.
Leki i codzienna opieka w pierwszych dniach
Leki to obszar, w którym po wypisie najłatwiej o pomyłkę. Lista z karty informacyjnej często różni się od tego, co senior ma w domowej apteczce: część leków odstawiono, dawki innych zmieniono, doszły nowe. Dodatkowym źródłem zamieszania są zamienniki. Ta sama substancja czynna może występować pod różnymi nazwami handlowymi, a wtedy łatwo przyjąć ją podwójnie, raz z „nowego” i raz ze „starego” opakowania.
Na podstawie karty informacyjnej przydaje się jedna aktualna lista: nazwę leku, dawkę, porę przyjmowania i, jeśli to wiadomo, w jakim celu jest stosowany. Leki odstawione najlepiej odłożyć osobno albo, po upewnieniu się, że nie będą już potrzebne, oddać do apteki, żeby nie wróciły do użycia z przyzwyczajenia. Jeśli coś się nie zgadza, na przykład lek przepisany wcześniej przez specjalistę nie pojawia się w karcie albo dawka wydaje się inna niż dotąd, nie należy rozstrzygać tego samodzielnie. Leków nie odstawia się, nie wznawia i nie zmienia ich dawek bez porozumienia z lekarzem. Wątpliwości trzeba wyjaśnić z lekarzem rodzinnym albo z oddziałem, który wypisał seniora. Farmaceuta może pomóc sprawdzić, czy leki z różnych recept się nie dublują.
Dozownik tygodniowy ułatwia pilnowanie dawek, ale ktoś musi go rzetelnie napełniać, najlepiej zawsze ta sama osoba, z listą w ręku. Jeżeli senior jest splątany, ma kłopoty z pamięcią albo myli godziny, leki powinien podawać opiekun, a zapas opakowań nie powinien leżeć w jego zasięgu. Pomyłka, na przykład przyjęcie wieczornej porcji leków nasercowych lub przeciwkrzepliwych drugi raz, może być groźna.
Kontakt z lekarzem rodzinnym w pierwszych dniach po wypisie jest szczególnie potrzebny, gdy w szpitalu zmieniono leki, gdy karta zaleca kontrolę w POZ albo gdy trzeba wystawić kolejne recepty, skierowania czy zlecenia. Na wizytę zabiera się kartę informacyjną i wszystkie przyjmowane leki, najlepiej w opakowaniach. Jeśli senior ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie dotrzeć do przychodni, można poprosić o wizytę domową lekarza lub pielęgniarki POZ.
Po pobycie w szpitalu apetyt zwykle jest słaby. Łatwiej zjeść kilka mniejszych porcji w ciągu dnia niż trzy duże posiłki. Osoby starsze często słabiej odczuwają pragnienie, więc picie trzeba im regularnie proponować, oczywiście w granicach ustalonych przez lekarza. Pomoc w higienie wymaga z kolei taktu. Wiele osób źle znosi to, że ktoś bliski musi pomagać im przy myciu, dlatego lepiej zostawić im tyle samodzielności, ile jest bezpieczne. Przy okazji mycia można obejrzeć skórę. U kogoś, kto dużo leży, zaczerwienienie w okolicy kości krzyżowej, na piętach czy biodrach, które nie znika po zmianie pozycji, jest sygnałem, by porozmawiać z pielęgniarką.
Długie leżenie osłabia mięśnie i sprzyja kolejnym powikłaniom. Jeśli lekarz nie zalecił inaczej, senior powinien w miarę możliwości wstawać i chodzić po mieszkaniu, na początku krótko i z asekuracją. Ćwiczenia zalecone w szpitalu albo przez fizjoterapeutę najlepiej wpleść w stały rytm dnia, a nie zostawiać na „lepszy moment”.
Kiedy dzwonić pod 112, a kiedy pilnie skontaktować się z lekarzem
Numer alarmowy 112 lub numer pogotowia ratunkowego 999 jest przeznaczony na sytuacje nagłego zagrożenia życia lub zdrowia. Należą do nich między innymi utrata przytomności, nagłe zaburzenia świadomości lub splątanie, drgawki, nagły, silny ból w klatce piersiowej, nasilona duszność, wyraźne zaburzenia rytmu serca, nagły, ostry ból brzucha, uporczywe wymioty, zwłaszcza z krwią, oraz duży krwotok. Pilnej pomocy wymagają też objawy mogące świadczyć o udarze: opadający kącik ust, nagłe osłabienie lub niedowład ręki czy nogi, zaburzenia mowy albo widzenia. Pogotowie trzeba wezwać również po upadku, po którym senior nie może się podnieść lub obciążyć nogi albo ma rozległą ranę. Uraz głowy u osoby przyjmującej leki przeciwkrzepliwe wymaga pilnej oceny lekarskiej nawet wtedy, gdy początkowo wydaje się niegroźny. W takich sytuacjach nie należy czekać, aż objawy same miną, ani wieźć chorego samodzielnie, jeśli dyspozytor nie zaleci inaczej.
Są też zmiany mniej gwałtowne, które jednak nie powinny czekać do kolejnej planowej wizyty. Należą do nich gorączka, zaczerwieniona, bolesna lub sącząca się rana, narastające obrzęki nóg, wyraźnie mniejsza ilość oddawanego moczu, kilka dni bez apetytu i picia, nowe zawroty głowy czy senność po zmianie leków albo stopniowe pogarszanie się sprawności. Z takimi objawami trzeba skontaktować się z lekarzem rodzinnym jeszcze tego samego lub następnego dnia, a po godzinach pracy przychodni z nocną i świąteczną opieką zdrowotną. Działa ona w dni powszednie od 18:00 do 8:00 rano oraz całodobowo w weekendy i święta, bez rejonizacji. Poradę można też uzyskać telefonicznie przez Teleplatformę Pierwszego Kontaktu pod numerem 800 137 200. Jeśli w karcie informacyjnej podano numer oddziału do kontaktu w razie problemów, z niego również można skorzystać. Te numery, razem z telefonem do przychodni i do najbliższych członków rodziny, powinny być zapisane w widocznym miejscu, na przykład obok listy leków, tak by mógł z nich skorzystać każdy, kto akurat jest przy seniorze.
Skąd wziąć pomoc, gdy siły rodziny nie wystarczają
To, jakie wsparcie będzie potrzebne, zależy od stanu seniora: od tego, czy wymaga głównie pomocy w codziennych czynnościach, regularnych zabiegów pielęgniarskich, rehabilitacji, czy stałego nadzoru. Poszczególne formy pomocy można ze sobą łączyć, a ich dostępność różni się w zależności od miejsca zamieszkania.
Najbliżej jest pielęgniarka podstawowej opieki zdrowotnej, wybrana w deklaracji złożonej w przychodni. Wykonuje zabiegi zlecone przez lekarza, na przykład zastrzyki czy zmianę opatrunków, oraz świadczenia mieszczące się w jej własnych uprawnieniach. Może też nauczyć rodzinę pielęgnacji. Jeśli stan zdrowia nie pozwala pacjentowi dotrzeć do gabinetu, odwiedza go w domu. Nie zapewnia natomiast codziennej opieki przez wiele godzin.
Dla osób obłożnie i przewlekle chorych, które nie wymagają leczenia w szpitalu, ale potrzebują systematycznej opieki pielęgniarskiej w domu, NFZ finansuje pielęgniarską opiekę długoterminową domową. Jest bezpłatna. Potrzebne jest skierowanie od lekarza ubezpieczenia zdrowotnego, na przykład lekarza rodzinnego, z kartą oceny w skali Barthel, która mierzy samodzielność w codziennych czynnościach. Opieką można objąć osoby, które uzyskają w tej skali 40 punktów lub mniej, co oznacza dużą zależność od innych. Pielęgniarka przychodzi co najmniej cztery razy w tygodniu, w dni powszednie między 8:00 a 20:00. Leki, opatrunki i środki higieniczne zapewnia rodzina. Placówki realizujące to świadczenie można znaleźć w wyszukiwarce NFZ „Gdzie się leczyć” lub pod numerem Telefonicznej Informacji Pacjenta 800 190 590.
Rehabilitację finansowaną przez NFZ zleca lekarz ubezpieczenia zdrowotnego. Jeśli senior jest w stanie dojechać do poradni lub gabinetu, odbywa się ona ambulatoryjnie. Osobom, które nie poruszają się samodzielnie i nie mogą dotrzeć do placówki, przysługuje rehabilitacja w warunkach domowych, w wymiarze do 80 dni zabiegowych w roku. Na zabiegi często się czeka, dlatego skierowanie trzeba zarejestrować w wybranej placówce zaraz po wypisie.
Balkonik, kule, wózek, materac przeciwodleżynowy czy środki chłonne mogą być częściowo lub w całości refundowane na podstawie elektronicznego zlecenia. NFZ dopłaca do wysokości ustalonego limitu, a różnicę pokrywa pacjent. Niektóre wyroby może zlecić tylko lekarz określonej specjalności, dlatego o zlecenie najprościej poprosić jeszcze w szpitalu. Zlecenie realizuje się w dowolnym sklepie medycznym lub aptece, które mają umowę z NFZ. Sprzęt potrzebny tylko na kilka tygodni można też wypożyczyć.
Pomoc w codziennych czynnościach, takich jak zakupy, przygotowanie posiłków, higiena czy sprzątanie, organizuje gmina w ramach usług opiekuńczych. Wniosek składa się w ośrodku pomocy społecznej lub centrum usług społecznych właściwym dla miejsca zamieszkania seniora. Może go złożyć sam zainteresowany, a za jego zgodą także rodzina. Pracownik socjalny przeprowadza wywiad środowiskowy, po czym ośrodek wydaje decyzję określającą zakres i wymiar pomocy. Odpłatność zależy od dochodu i zasad przyjętych przez gminę: dla osób o najniższych dochodach usługi są bezpłatne, dla pozostałych częściowo lub w pełni płatne. Liczba godzin bywa ograniczona, a procedura trwa, więc nie da się na niej oprzeć opieki od pierwszego dnia po wypisie.
Część rodzin decyduje się na prywatnego opiekuna, który przychodzi na kilka godzin dziennie albo mieszka z seniorem. Taki opiekun pomaga w higienie, posiłkach, poruszaniu się po mieszkaniu i pilnowaniu leków, towarzyszy w wizytach u lekarza. Koszty ponosi rodzina. Przed rozpoczęciem współpracy trzeba jasno ustalić zakres obowiązków i godziny pracy oraz sposób postępowania w nagłych sytuacjach, a także to, kto zastąpi opiekuna, gdy ten zachoruje. Opiekun nie zastępuje pielęgniarki: zastrzyki, opieka nad raną czy cewnikiem należą do personelu medycznego.
Gdy opieki nie da się zapewnić w domu, pozostają placówki całodobowe. Prywatne domy opieki często przyjmują seniorów na pobyt czasowy, na przykład na kilka tygodni rekonwalescencji. Pobyt opłaca się w całości samodzielnie, a warunki i zakres usług różnią się między placówkami. Placówka zapewniająca całodobową opiekę osobom starszym musi mieć zezwolenie wojewody i być wpisana do jawnego rejestru, który można sprawdzić na stronie urzędu wojewódzkiego. Inną formą jest zakład opiekuńczo-leczniczy (ZOL). To placówka medyczna dla osób, które nie wymagają już leczenia szpitalnego, ale ze względu na stan zdrowia nie są samodzielne i potrzebują całodobowej opieki pielęgniarskiej oraz rehabilitacji. Przyjęcie wymaga skierowania od lekarza ubezpieczenia zdrowotnego, oceny w skali Barthel na poziomie od 0 do 40 punktów, dokumentów o dochodach i zgody pacjenta. NFZ finansuje świadczenia medyczne, a pacjent płaci za wyżywienie i zakwaterowanie kwotę, która nie może przekroczyć 70 procent jego miesięcznego dochodu. Na miejsce w ZOL nierzadko trzeba poczekać, a o przyjęciu decyduje kwalifikacja, nie sam wybór rodziny.
Skorzystanie z opieki pielęgniarskiej, opiekuna czy pobytu w placówce nie świadczy o tym, że bliscy sobie nie poradzili. Często to po prostu najbezpieczniejsze rozwiązanie na czas, w którym potrzeby seniora przekraczają możliwości rodziny.
Pierwsze tygodnie to czas obserwacji
Plan ułożony przed wypisem rzadko sprawdza się bez poprawek. Niektórzy seniorzy szybko wracają do sił i po dwóch, trzech tygodniach potrzebują już tylko drobnej pomocy. U innych dopiero w domu widać, jak bardzo choroba ograniczyła ich samodzielność. Dlatego po kilku dniach, a potem po tygodniu, rodzina powinna uczciwie ocenić, co działa, a co nie. Sygnałami ostrzegawczymi są upadki lub sytuacje, w których do nich niewiele brakowało, pominięte albo pomylone leki, pogarszające się jedzenie i picie, a także wyczerpanie osoby, która opiekuje się seniorem na co dzień. Zmiana organizacji opieki w porę, zanim pojawi się kryzys, jest zwykle łatwiejsza niż szukanie pomocy po ponownym trafieniu do szpitala.
Autor: zespół Zadbamy.pl





